Malowane w cieniu Auschwitz. Nieznane dzieła Lenczowskiego odnalezione!

W historii Starego Sącza są postacie, których dorobek wciąż kryje w sobie nieodkryte rozdziały. Jednym z takich artystów jest Czesław Lenczowski – malarz, pedagog i patriota, którego twórczość na nowo poruszy lokalną społeczność. Już w czerwcu mieszkańcy będą mieli wyjątkową okazję zobaczyć dotąd nigdzie niepublikowane prace artysty, powstałe w niezwykle trudnych, obozowych realiach.

Niezwykłe odkrycie

O niezwykłym odkryciu poinformowała pani Jadwiga Postawa – nauczycielka ze Szkoły Podstawowej nr 1 w Starym Sączu. To właśnie ona zauważyła, że nieznane dotąd obrazy i rysunki Lenczowskiego znajdują się w zbiorach Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau i postanowiła kontynuować projekt o wybitnym malarzu.

–Latem 2022 roku uczestniczyłam wraz z grupą czeskich edukatorów w szkoleniu w Terezinie, a jesienią – z tą samą grupą – brałam udział w wykładach organizowanych przez Międzynarodowe Centrum Edukacji o Auschwitz i Holokauście w Miejscu Pamięci Auschwitz. Z racji wcześniejszej pracy w obszarze edukacji regionalnej kojarzyłam postać Czesława Lenczowskiego – starosądeckiego malarza i więźnia KL Auschwitz. Nie miałam jednak świadomości, że w depozycie Muzeum Auschwitz-Birkenau znajduje się kolekcja jego obrazów, powstałych w obozowym Lagermuseum, w bloku nr 24 Auschwitz I, w latach 1942–1944 –relacjonuje naszemu portalowi pani Jadwiga Postawa. -Podczas jednego z wykładów poświęconych sztuce w KL Auschwitz zajęłam miejsce w sali prelekcyjnej przy ścianie, na której eksponowano obrazy. Jak się okazało, był to bardzo trafny wybór – autorem prezentowanych prac był właśnie Czesław Lenczowski. W rozmowie z historyczką sztuki Agnieszką Sieradzką dowiedziałam się, że zachowana kolekcja obozowych dzieł artysty jest znacznie bogatsza. Udało mi się sfotografować kilka jego pejzaży, a także znajdujące się obok prace Bronisława Czecha – wybitnego olimpijczyka z Zakopanego, który niestety nie przeżył pobytu w obozie.

Dziś delegacja ze Starego Sącza a także nasza redakcja miała okazję obejrzeć wszystkie zachowane prace artysty – na zaproszenie dyrekcji SP 1 i koordynatorek projektu pani Urszuli Dzięgi i Jadwigi Postawy. Dzieła te – przechowywane w specjalistycznych depozytach muzealnych, w warunkach zapewniających odpowiedni mikroklimat – stanowią część unikatowej kolekcji obejmującej twórczość więźniów obozu. Udało się także zwiedzić muzeum „śladami Lenczowskiego”.

Wśród delegacji nie zabrakło najbliższej rodziny Czesława Lenczowskiego.

Sztuka w cieniu obozu

Losy Lenczowskiego naznaczone zostały dramatem II wojny światowej. 13 kwietnia 1942 roku rozpoczął się jeden z najtrudniejszych okresów jego życia – pobyt w niemieckim obozie koncentracyjnym KL Auschwitz.

Aresztowany za działalność w ZWZ i kolportaż podziemnej prasy „Polska żyje!”, po pobycie w więzieniach w Nowym Sączu i Tarnowie trafił do obozu wraz z grupą 60 mężczyzn. Jak ustalił Wojciech Płosa:
„Ogółem, co najmniej 37 więźniów z tej grupy na pewno zginęło w obozie oświęcimskim. Aż 13 trafiło do KL Mauthausen”.

Z całego transportu przeżyło zaledwie czterech więźniów – wśród nich Lenczowski (nr 29553). Warunki były nieludzkie, a codzienność wypełniała ciężka praca i brutalność strażników. Jak wynika z relacji pana Wojciecha: „Esesmani i kapo […] byli niezwykle brutalni i znęcali się nad osłabionymi głodem i wycieńczonymi więźniami”.

Mimo tych warunków artysta tworzył – rysował, malował, pisał listy. Jego twórczość z tego okresu to świadectwo wewnętrznej siły i potrzeby zachowania człowieczeństwa.

Poniżej obrazy Czesława Lenczowskiego.

Powrót do miasta i pamięci

Po wojnie Lenczowski wrócił do Starego Sącza, gdzie ukończył studia malarskie i poświęcił się pracy pedagogicznej oraz twórczości. W roku 1946 ukończył studia malarskie, a od 1947 po odbyciu kursu pedagogicznego związał się ze Szkołą Zawodową w Starym Sączu. Wchodził również w skład grona pedagogicznego Liceum Ogólnokształcącego im. Marii Skłodowskiej-Curie w w pierwszych latach jego funkcjonowania. Uczył rysunku.

Malował pejzaże, sceny religijne i portrety mieszkańców regionu, stając się ważną postacią życia kulturalnego Sądecczyzny. Był również współtwórcą środowiska artystycznego i pełnił funkcję wiceprezesa ZPAP w Nowym Sączu.

Wyjątkowa wystawa już w czerwcu

16 czerwca 2026 roku mieszkańcy będą mogli zobaczyć te niezwykłe prace w formie fotografii. Wystawy odbędą się między innymi w Szkole Podstawowej nr 1 im. ks. prof. Józefa Tischnera w Starym Sączu oraz Powiatowej i Miejsko-Gminnej Bibliotece Publicznej w Starym Sączu

Choć oryginały pozostają w depozycie muzeum w Oświęcimiu, już same zdjęcia stanowią bezcenne świadectwo historii – zarówno osobistej, jak i narodowej.

–Już od 2022 roku myślałam o organizacji wystawy popularyzującej obozową, artystyczną działalność mieszkańca Starego Sącza –dodaje pani Jadwiga Postawa – Kiedy jesienią 2025 roku wróciłam ze szkolenia w Miejscu Pamięci, które także koncentrowało się wokół sztuki w Auschwitz, podjęłam decyzję, aby oficjalnie ubiegać się o prawo pozyskania cyfrowych fotografii prac artystycznych Czesława Lenczowskiego ze zbiorów Muzeum. Na podstawie podpisanej w dniu 20.01.2026 roku umowy pomiędzy starosądecką SP 1 i Muzeum Auschwitz – Birkenau, zgodnie z zarządzeniem wewnętrznym Muzeum, za wiedzą i akceptacją córki malarza Pani Anny Micek, uzyskaliśmy zgodę na organizację wernisażu/wystawy: „Zwyczajny – niezwyczajny. Starosądecki artysta Czesław Lenczowski – więzień Auschwitz – Birkenau”. Inicjatywę planujemy 16 czerwca 2026 roku.

Pamięć, która wraca

Odnalezione prace Lenczowskiego to nie tylko wydarzenie artystyczne, ale także ważny moment dla lokalnej tożsamości. To historia człowieka, który mimo dramatycznych doświadczeń nie przestał tworzyć – i który dziś, po latach, powraca do swojego miasta.

Dzięki zaangażowaniu lokalnej społeczności pamięć o artyście zyskuje nowe życie. A Stary Sącz – kolejny powód do dumy ze swojej historii.